Rozwiązania Smart City potrzebują sieci, która umożliwia przesyłanie danych i zapewnia odpowiednią jakość usług. Jak podkreślał przedstawiciel Ministerstwa Cyfryzacji, bez rozwoju infrastruktury telekomunikacyjnej plany wdrażania nowoczesnych rozwiązań cyfrowych mogą pozostać niezrealizowane.

Z sieci korzystają nie tylko mieszkańcy za pomocą telefonów i komputerów. Łączności potrzebują również bankomaty, automaty paczkowe oraz czujniki wykorzystywane w inteligentnych miastach. Wraz ze wzrostem liczby urządzeń rośnie zapotrzebowanie na zasoby sieci. Dlatego w planowaniu rozwoju samorządu znaczenie ma zarówno dostępność zasięgu, jak i jakość oraz pojemność infrastruktury.

Telekomunikacja jest także istotna dla bezpieczeństwa mieszkańców. Umożliwia między innymi kontakt z numerem alarmowym 112. Jej rozwój należy więc traktować jako podstawę funkcjonowania lokalnej społeczności, a nie wyłącznie element inwestycji technologicznych.

Ważnym narzędziem dla jednostek samorządu terytorialnego jest SIDUSIS – System Informacyjny o Dostępie do Usług Stacjonarnego Internetu Szerokopasmowego, dostępny pod adresem internet.gov.pl. Pozwala sprawdzić dostępność usług pod konkretnym adresem, poznać zgłoszone plany inwestycyjne oraz wskazać zapotrzebowanie na dostęp do internetu.

Samorządy mogą korzystać z kont eksperckich i raportów, które pomagają rozpoznać sytuację na ich terenie. Dzięki tym informacjom łatwiej zidentyfikować obszary pozbawione dostępu do sieci i przygotować się do rozmów z operatorami.

Podczas wystąpienia Łukasz Kiwicz zwrócił uwagę na raport „Lista poparcia”, który umożliwia wytypowanie punktów adresowych spełniających określone kryteria, na przykład pozbawionych zasięgu lub dostępu do sieci światłowodowej. Samorząd może następnie zebrać poparcie mieszkańców i zgłosić w ich imieniu zapotrzebowanie na szybki internet.

Pomocnym źródłem informacji jest również publikowany przez Ministerstwo Cyfryzacji raport „Polska w zasięgu stacjonarnego dostępu do internetu”, który zawiera dokładne dane o iternecie szerokopasmowym dla kraju, województw, powiatów i poszczególnych gmin.

Samorządy nie muszą czekać, aż przedsiębiorcy telekomunikacyjni sami zaproponują inwestycje. Dane o dostępności usług i potrzebach mieszkańców mogą stać się punktem wyjścia do rozmów o rozbudowie sieci. Pokazanie konkretnych adresów i zainteresowania przyłączeniem pomaga operatorom ocenić potencjał inwestycji.

Prelegent zachęcał także do powoływania koordynatorów szerokopasmowych, którzy łączą perspektywę mieszkańców, administracji i biznesu. Ich zadaniem jest wspieranie współpracy na rzecz rozwoju dostępu do internetu oraz rozpoznawanie lokalnych potrzeb.

Znaczenie ma również jakość danych. Zgłaszanie niezgodności w systemie i dbanie o aktualność informacji adresowych pomagają lepiej odzwierciedlać rzeczywistą sytuację w gminie.

Drugim przedstawionym narzędziem był system SI2PEM czyli System Informacyjny o Instalacjach Wytwarzających Promieniowanie Elektromagnetyczne, który udostępnia informacje o lokalizacji instalacji oraz wynikach pomiarów pola elektromagnetycznego (PEM).

Dane te mogą wspierać samorządy w rozmowach z mieszkańcami o inwestycjach związanych z budową nowych stacji bazowych telefonii komórkowej. Jak zaznaczył Łukasz Kiwicz, pytań i obaw dotyczących infrastruktury nie należy pozostawiać bez odpowiedzi. Dostęp do wyników pomiarów PEM i możliwość odniesienia ich do obowiązujących poziomów dopuszczalnych pozwalają prowadzić dialog oparty na danych.

SI2PEM może być więc narzędziem nie tylko informacyjnym, lecz także pomocnym w wyjaśnianiu wątpliwości i budowaniu zaufania wokół rozwoju mobilnych sieci komórkowych.

Podczas wystąpienia zaprezentowano również projekt „Połączeni technologią”, realizowany przez Ministerstwo Cyfryzacji wspólnie z Instytutem Łączności – Państwowym Instytutem Badawczym. Jego celem jest zwrócenie uwagi na znaczenie telekomunikacji dla codziennego życia, bezpieczeństwa i wdrażania usług cyfrowych.

W ramach projektu zapowiedziano materiały informacyjne, raporty oraz infolinię dotyczącą telekomunikacji i rozwoju sieci. Przedstawiciel ministerstwa zachęcał samorządy do zgłaszania potrzeb, tak aby przygotowywane w projekcie narzędzia odpowiadały na rzeczywiste wyzwania lokalnych społeczności.

Wniosek z wystąpienia był jednoznaczny: budowanie Smart City wymaga równoległego dbania o usługi cyfrowe i infrastrukturę, która umożliwia ich działanie. Wykorzystanie danych, współpraca z operatorami oraz otwarty dialog z mieszkańcami to działania, dzięki którym samorządy mogą tworzyć warunki do skutecznej cyfryzacji.

W dyskusji pojawiły się konkretne zastosowania Internetu Rzeczy: inteligentne oświetlenie, zdalny odczyt wodomierzy, monitoring sieci wodociągowej, zarządzanie odpadami, teleopieka czy transport publiczny reagujący na rzeczywiste zapotrzebowanie mieszkańców. Jeden z uczestników panelu - Bartosz Dominiak, dyrektor generalny Ministerstwa Cyfryzacji zwrócił uwagę, że punktem wyjścia nie powinien być wybór urządzeń ani chęć wydania środków przeznaczonych na cyfryzację.

– Nie kupujemy technologii po to, żeby ją kupić. W przypadku Internetu Rzeczy i inteligentnych rozwiązań powinniśmy najpierw myśleć o celu, który chcemy osiągnąć jako samorząd, a przede wszystkim o tym, czyje potrzeby chcemy zrealizować: mieszkańców czy samego samorządu – podkreślił.

Zdaniem dyrektora generalnego Ministerstwa Cyfryzacji samorząd powinien zaczynać od zdefiniowania problemu, który chce rozwiązać, oraz od ustalenia mierzalnych efektów inwestycji. W przypadku inteligentnego oświetlenia nie chodzi zatem wyłącznie o wymianę opraw czy instalację sterowników, lecz o pozyskanie danych pozwalających zarządzać zużyciem energii i ocenić oszczędności.

– Nie kupuję inteligentnego oświetlenia, tylko analitykę i dane. Po roku mogę pokazać radzie gminy, że dzięki temu rozwiązaniu zmniejszyliśmy koszty energii, a jednocześnie nie pogorszyliśmy poziomu bezpieczeństwa – mówił Bartosz Dominiak.

Podobne podejście może dotyczyć sieci wodociągowych. Czujniki pozwalające szybko wykryć awarię lub miejsce utraty wody ograniczają koszty napraw, skracają czas reakcji, a jednocześnie zwiększają odporność infrastruktury komunalnej na uszkodzenia i działania celowe. Dane stają się więc nie dodatkiem do inwestycji, lecz podstawowym narzędziem zarządzania miastem.

Grzegorz Czwordon zwrócił uwagę, że rozwój usług IoT wymaga przede wszystkim dostępnej i niezawodnej infrastruktury telekomunikacyjnej. Tymczasem w wielu gminach o rozproszonej zabudowie nadal występują obszary bez odpowiedniego zasięgu sieci mobilnej lub dostępu do szybkiego internetu.

– Najpierw trzeba odpowiedzieć na pytanie, czym rzeczywiście jest biała plama. Czy doprowadzenie sieci do granicy nieruchomości oznacza już zapewnienie dostępu? W polskich warunkach dom często znajduje się daleko od granicy działki, a mieszkaniec musiałby wydać kilkadziesiąt tysięcy złotych na doprowadzenie kabla do budynku – zauważył.

Brak łączności nie oznacza jedynie wolniejszego internetu. Ogranicza możliwość korzystania z usług publicznych, zdalnej pracy i nowoczesnych systemów zarządzania, ale może także utrudniać kontakt z numerem alarmowym 112. Jak podkreślał Czwordon, infrastruktura telekomunikacyjna ma dziś znaczenie nie tylko rozwojowe, lecz również dla bezpieczeństwa mieszkańców i odporności państwa.

Informacji potrzebnych do diagnozowania dostępności internetu dostarczają dane gromadzone w SIDUSIS i udostępniane w serwisie internet.gov.pl. Pozwalają one sprawdzić zasięg sieci szerokopasmowych, deklarowane plany inwestycyjne oraz skalę „białych plam” na terenie poszczególnych samorządów.

– Publikujemy raporty z naszego systemu pokazujące, ile jest białych plam w każdym samorządzie – wskazał Grzegorz Czwordon.

Same dane systemowe nie zastąpią jednak wiedzy lokalnej. Gmina może zweryfikować sytuację w terenie, ustalić, ilu mieszkańców rzeczywiście potrzebuje dostępu do sieci, wskazać znajdujące się w pobliżu remizy, świetlice, obiekty komunalne czy tereny przeznaczone pod rozwój mieszkaniowy. Dopiero takie połączenie danych z internet.gov.pl z informacjami posiadanymi przez samorząd pozwala przygotować dla operatora konkretną propozycję inwestycyjną.

Samorządy mogą również zwiększać atrakcyjność inwestycji poprzez ograniczanie barier administracyjnych, racjonalne kształtowanie opłat za zajęcie pasa drogowego, udostępnianie nieruchomości i infrastruktury technicznej oraz sprawne prowadzenie postępowań.

– Trzeba pokazać potrzeby mieszkańców i z takim materiałem pójść do przedsiębiorcy telekomunikacyjnego. To jest rola samorządu – podsumował Grzegorz Czwordon.

Z dyskusji płynął wyraźny wniosek: inteligentne miasto nie zaczyna się od zakupu czujnika. Zaczyna się od rozpoznania potrzeb, wiarygodnych danych, dobrze zaplanowanej infrastruktury i systemów, które będzie można w przyszłości rozwijać. Technologia ma być narzędziem prowadzącym do konkretnego efektu — niższych kosztów, większego bezpieczeństwa i lepszych usług dla mieszkańców.

O tych zagadnieniach rozmawiali eksperci podczas webinaru „Jamming i spoofing GNSS: niewidzialne zagrożenie dla energetyki i infrastruktury krytycznej” , zorganizowanego przez Elproma Electronics. W dyskusji uczestniczył prof. dr hab. inż. Mariusz Figurski, Zastępca Dyrektora ds. Naukowych Instytutu Łączności - Państwowego Instytutu Badawczego.

Jednym z głównych tematów rozmowy była rosnąca zależność współczesnej energetyki od precyzyjnej synchronizacji czasu. Systemy GPS, Galileo, BeiDou czy GLONASS dostarczają bardzo dokładnych informacji czasowych, które przez lata stały się podstawą funkcjonowania wielu systemów technicznych.

Jak wyjaśniał prof. Mariusz Figurski, wynika to zarówno z dokładności systemów satelitarnych, jak i ich powszechnej dostępności. Odbiorniki mogą korzystać z sygnałów wielu satelitów jednocześnie, a uzyskany w ten sposób czas może służyć do synchronizacji bardzo dużej liczby urządzeń i systemów. Znaczenie czasu wykracza jednak daleko poza samą energetykę.

Czas jest dziś pulsem gospodarki. Mówimy o energetyce, ale od poprawnej synchronizacji zależą również telekomunikacja, logistyka, systemy bankowe i wiele innych obszarów. Dlatego musimy patrzeć na ten problem znacznie szerzej

- podkreślał prof. Figurski.

Systemy nawigacji satelitarnej bazują na bardzo słabych sygnałach docierających na Ziemię z wysokości około 20 tys. kilometrów. To sprawia, że mogą być podatne na celowe zakłócenia.

Prof. Figurski wskazał dwa podstawowe rodzaje takich zagrożeń: jamming i spoofing. Jamming polega na zagłuszeniu właściwego sygnału GNSS mocniejszym sygnałem nadawanym na tej samej częstotliwości. W takiej sytuacji odbiornik traci dostęp do prawidłowej informacji. Spoofing jest bardziej zaawansowany – polega na podaniu odbiornikowi fałszywego sygnału, który może wyglądać jak prawidłowy.

Profesor posłużył się obrazowym przykładem znaków drogowych. Jamming można porównać do sytuacji, w której ktoś usuwa drogowskazy, a kierowca wie wtedy, że stracił orientację. Spoofing przypomina natomiast podmianę znaków: kierowca nadal jedzie zgodnie ze wskazaniami, ale nie zdaje sobie sprawy, że prowadzą go one w niewłaściwym kierunku.

Problem nie dotyczy przy tym wyłącznie pozycji. Ponieważ działanie systemów GNSS opiera się na bardzo dokładnym pomiarze czasu, manipulacja sygnałem może prowadzić również do przekazywania nieprawidłowych informacji czasowych.
W trakcie webinaru prof. Figurski mówił również o badaniach prowadzonych przez Instytut Łączności - PIB. Instytut analizuje występowanie zakłóceń sygnałów nawigacji satelitarnej, m.in. na północy Polski i w rejonie Morza Bałtyckiego. Jak wskazywał profesor, źródła takich interferencji mogą być różne, dlatego pierwszym krokiem musi być ich właściwa identyfikacja i określenie charakteru zakłócenia.

IŁ-PIB rozwija również rozwiązania pozwalające wykrywać spoofing. W Instytucie opracowano metody analizy widmowej sygnału umożliwiające identyfikację tego rodzaju zakłóceń. Zostały one wykorzystane w systemie RT-GMS, opracowanym wspólnie z Głównym Urzędem Geodezji i Kartografii. System wykorzystuje stacje referencyjne i pozwala obserwować występowanie zakłóceń przede wszystkim na obszarach północnej i wschodniej Polski.

Instytut uczestniczy także w międzynarodowym projekcie dotyczącym budowy alternatywnego systemu nawigacyjnego dla południowego Bałtyku. Jak mówił prof. Figurski, rozwiązanie ma bazować na naziemnych stacjach referencyjnych emitujących sygnały umożliwiające określanie pozycji również wtedy, gdy systemy satelitarne będą niedostępne lub zakłócane. Zakładana dokładność na poziomie kilkudziesięciu metrów ma być wystarczająca m.in. dla statków poruszających się po Morzu Bałtyckim.

Jednym z ważniejszych wątków poruszonych przez prof. Figurskiego była odporność infrastruktury synchronizacyjnej.

Samo zastosowanie kilku serwerów czasu nie oznacza, że system rzeczywiście posiada kilka niezależnych źródeł. Profesor przywołał przykład rozwiązania wykorzystującego trzy serwery NTP i PTP, które pozornie zapewniały redundancję. Po przeanalizowaniu architektury okazało się jednak, że wszystkie były synchronizowane z tej samej anteny nawigacji satelitarnej. W praktyce jedno zakłócenie mogło więc wpłynąć jednocześnie na wszystkie trzy serwery.

Zdaniem prof. Figurskiego potrzebne są rozproszone systemy synchronizacji czasu korzystające z niezależnych źródeł, w tym odpowiednich wzorców częstotliwości i czasu.

Profesor zaznaczył jednocześnie, że odpowiedzią na zagrożenia nie powinno być całkowite odchodzenie od systemów satelitarnych. GNSS pozostaje jednym z podstawowych narzędzi globalnej synchronizacji czasu. Kluczowe jest natomiast stworzenie rozwiązań umożliwiających wykrycie, że sygnał został zakłócony albo sfałszowany, oraz odpowiednio szybkie przełączenie systemu na inne źródło.

Nie powinniśmy eliminować systemów satelitarnych z infrastruktury synchronizacyjnej. Musimy natomiast potrafić rozpoznać moment, w którym sygnał staje się niewiarygodny, i wiedzieć, kiedy przełączyć się na rozwiązanie alternatywne. Po prostu musimy mieć plan B

- tłumaczył prof. Figurski.

Równie ważne jest praktyczne testowanie odporności infrastruktury. Zdaniem profesora obecnie dużo mówi się o możliwych scenariuszach i sposobach przeciwdziałania zagrożeniom, jednak wciąż brakuje wystarczającej liczby ćwiczeń pokazujących, jak infrastruktura zachowa się w rzeczywistych warunkach kryzysowych.

Żeby przewidzieć, gdzie znajduje się ta czerwona linia, musimy to ćwiczyć. Dziś wiele scenariuszy rozpatrujemy teoretycznie, a potrzebujemy testów, które pokażą, czy nasze systemy, procedury i regulacje rzeczywiście zadziałają wtedy, kiedy pojawi się sytuacja kryzysowa

- wskazywał prof. Figurski.

Do tego wątku powrócił również podczas sesji pytań. Zapytany, jak można sprawdzić odporność własnej infrastruktury, odpowiedział jednoznacznie: „testować”. Zwrócił uwagę, że tworzenie coraz bardziej zaawansowanych technologicznie systemów bez symulowania sytuacji krytycznych może prowadzić do trudnych do przewidzenia konsekwencji.

W podsumowaniu dyskusji prof. Figurski zwrócił uwagę na znaczenie współpracy pomiędzy trzema środowiskami: operatorami infrastruktury, nauką i biznesem.

To operatorzy najlepiej znają problemy występujące w działających systemach, środowisko naukowe może opracowywać sposoby ich rozwiązania, natomiast biznes odpowiada za przełożenie tych rozwiązań na praktyczne wdrożenia. Profesor podkreślił przy tym, że IŁ-PIB koncentruje się na nauce stosowanej , a więc rozwiązaniach, które mogą znaleźć rzeczywiste zastosowanie poza laboratorium.

Przykładem takiego podejścia jest także współpraca Instytutu Łączności - PIB z Elpromą . Podczas webinaru prof. Figurski poinformował o podpisanej umowie o współpracy w zakresie rozwijania rozwiązań, które mają szybciej trafiać na rynek. Jednym z obszarów tych działań ma być również komponent związany z energetyką.

Webinar pokazał, że wraz z rozwojem inteligentnych sieci, OZE, magazynów energii, automatyki i coraz bardziej zaawansowanych systemów zarządzania energią wzrasta także znaczenie pewnego i odpornego źródła czasu.
Problemem nie musi być wyłącznie całkowita utrata sygnału GNSS. Potencjalnie bardziej niebezpieczna może być sytuacja, w której infrastruktura nadal działa, ale korzysta z błędnego lub zmanipulowanego wzorca czasu.

Dlatego odporność systemów powinna opierać się na kilku elementach jednocześnie: niezależnych źródłach synchronizacji, możliwości wykrywania jammingu i spoofingu, systemach alternatywnych oraz regularnym testowaniu procedur i infrastruktury.

Wraz z postępującą cyfryzacją energetyki precyzyjna synchronizacja przestaje być wyłącznie zagadnieniem technicznym. Coraz wyraźniej staje się jednym z elementów bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej, a w szerszej perspektywie – bezpieczeństwa całej gospodarki.

O tych wyzwaniach podczas Forum Ekonomicznego w Karpaczu mówił Marcin Klepacki z Instytutu Łączności - Państwowego Instytutu Badawczego. W centrum jego wypowiedzi znalazła się szczególna rola instytutów badawczych jako zaufanej trzeciej strony łączącej administrację publiczną ze światem technologii i biznesu.

Dyskusja o zamówieniach publicznych bardzo łatwo koncentruje się na procedurach: terminach, trybach, odwołaniach, kryteriach czy dokumentacji. Marcin Klepacki zwrócił uwagę na jeszcze jeden poziom tego problemu.

Było mówione o tym, jak prowadzić, jak kupować, natomiast ja jestem trochę bardziej po stronie tego, co kupować

– podkreślił.

Z perspektywy instytutu badawczego  pytanie „jak kupować?” jest rówwnie ważne, jak pytanie „co właściwie należy kupić?” .

To szczególnie istotne w przypadku technologii cyfrowych. Niewielki urząd czy jednostka samorządu terytorialnego może prowadzić zaledwie kilka postępowań technologicznych rocznie. Trudno oczekiwać, aby dysponowała przy tym zespołem specjalistów zdolnych szczegółowo zweryfikować każde rozwiązanie pod względem technicznym, bezpieczeństwa, interoperacyjności czy perspektyw dalszego rozwoju

- mówił Dyrektor Marcin Klepacki.

I właśnie tutaj pojawia się przestrzeń dla instytutów badawczych.

Instytut badawczy może być neutralnym mechanizmem pomiędzy administracją a biznesem.

Z jednej strony administracja definiuje potrzeby, które chce zaspokoić. Z drugiej, rynek oferuje technologie i konkretne produkty. Pomiędzy nimi potrzebny jest jednak podmiot zdolny zweryfikować dostępne możliwości nie z perspektywy interesu konkretnego dostawcy, ale rzeczywistych potrzeb zamawiającego

- tłumaczył Klepacki.

Taka rola nabiera szczególnego znaczenia właśnie w zamówieniach cyfrowych. Technologie rozwijają się bardzo szybko, zmieniają się ich możliwości, ceny i modele wykorzystania. Wiedza techniczna staje się więc jednym z warunków prowadzenia racjonalnej polityki zakupowej.

Jedną z najważniejszych tez wystąpienia było odejście od myślenia o zamówieniu wyłącznie przez pryzmat konkretnego urządzenia czy technologii.

Administracja nie zawsze powinna zaczynać od stwierdzenia: „chcę kupić określony system”.

Punktem wyjścia może być problem.Marcin Klepacki przywołał przy tym prosty przykład: urzędnik nie musi wiedzieć, jakiego konkretnie systemu potrzebuje. Może natomiast określić rezultat, który chce osiągnąć.

Takie podejście otwiera zamówienia na innowacje i konkurencję. Zamiast z góry wskazywać konkretną technologię, administracja określa efekt, którego potrzebuje. Dostawcy konkurują wtedy nie tylko ceną produktu, ale przede wszystkim jakością rozwiązania konkretnego problemu.

Jest jednak jeszcze jedno wyzwanie. Rynek cyfrowy potrafi zmienić się w czasie, w którym trwa samo postępowanie.
Zmieniają się ceny, dostępność komponentów i możliwości technologiczne. Rozwiązanie aktualne w momencie przygotowywania dokumentacji rok później może już nie odpowiadać temu, co oferuje rynek.

Dlatego podczas panelu wielokrotnie powracał temat większej elastyczności zamówień publicznych, dialogu z rynkiem, konsultacji oraz wykorzystywania takich narzędzi jak dynamiczne systemy zakupów.

W dyskusji zwracano uwagę, że wstępne konsultacje rynkowe pozwalają wcześniej zidentyfikować ryzyka, zaktualizować wiedzę o rynku i ograniczyć problemy już na właściwym etapie postępowania.

W sektorze ICT ma to szczególne znaczenie. Tu technologia potrafi zmienić się szybciej niż specyfikacja przygotowana do jej zakupu.

Samo przeniesienie dokumentów z papieru do systemu elektronicznego nie oznacza jeszcze pełnej cyfryzacji procesu. Znacznie większy potencjał tkwi w wykorzystaniu danych.

Systemy cyfrowe mogą pomagać w wychwytywaniu anomalii, analizowaniu zachowań uczestników rynku czy identyfikowaniu powtarzających się problemów w postępowaniach.

Cyfryzacja może więc nie tylko przyspieszać obieg dokumentacji, lecz także dostarczać administracji wiedzy potrzebnej do poprawiania całego systemu zamówień publicznych.

Szczególnie istotnym problemem pozostaje wdrażanie innowacji.

Nowatorskie rozwiązanie może powstać w ramach projektu badawczego, ale później napotkać barierę wejścia na rynek. Zamawiający oczekują bowiem doświadczenia, referencji i wcześniejszych wdrożeń. Tyle że technologia naprawdę innowacyjna z definicji takich wdrożeń może jeszcze nie mieć.

Powstaje paradoks: rozwiązanie jest nowe, więc nie posiada referencji, a bez referencji trudno je wdrożyć po raz pierwszy.

Jak zauważył Marcin Klepacki, może dojść do sytuacji, w której

powstaje genialne, innowacyjne rozwiązanie, ale […] nikt nie wdroży innowacyjnego rozwiązania, bo trzeba mieć pięć wdrożeń referencyjnych.

Tu również Instytut Łączności może odegrać ważną rolę.

Jednym z zaproponowanych rozwiązań może być tworzenie technologicznych sandboxów - przestrzeni, w których nowe rozwiązania można przetestować, zweryfikować i skonfrontować z realnymi potrzebami administracji oraz rynku, zanim staną się elementem dużych wdrożeń.

Jak określił to przedstawiciel IŁ-PIB, instytut badawczy może być miejscem, w którym powstaje „sandbox technologiczny, nie legislacyjny”, pozwalający połączyć świat badań z praktycznym wykorzystaniem nowych rozwiązań.

Dyskusja w Karpaczu pokazała, że cyfrowa transformacja państwa nie zależy wyłącznie od wysokości budżetów przeznaczanych na technologie.

Potrzebne są również kompetencje pozwalające te technologie właściwie wybierać.
W świecie coraz bardziej złożonych systemów cyfrowych administracja nie zawsze musi sama posiadać wszystkie kompetencje techniczne. Powinna jednak mieć dostęp do wiarygodnego, niezależnego zaplecza eksperckiego.

I właśnie w tym miejscu swoją rolę widzi Instytut Łączności – Państwowy Instytut Badawczy: rolę podmiotu łączącego wiedzę naukową z praktyką, zdolnego pomagać w ocenie technologii, definiowaniu wymagań i budowaniu rozwiązań odpowiadających na rzeczywiste potrzeby państwa.

Zabierając głos jako pierwszy po otwarciu posiedzenia sekretarz stanu w Ministerstwie Cyfryzacji Dariusz Standerski podkreślił znaczenie działalności analitycznej IŁ‑PIB.

Instytut Łączności rozszerza zakres swojej pracy. Bardzo się cieszę, że w ekosystemie Ministerstwa Cyfryzacji mamy jednostkę, która ma coraz szerszy wachlarz działalności i rozpoczęła wydawanie raportów oraz opracowań dotyczących najnowszych technologii. Mogą być one pomocne zarówno w projektowaniu polityk rządowych, jak i w próbie opisania i zrozumienia coraz bardziej złożonej rzeczywistości

- powiedział minister.

Wprowadzenie do prezentacji zespołu IŁ‑PIB przedstawił Krzysztof Szubert, pełnomocnik dyrektora Instytutu ds. komercjalizacji i współpracy międzynarodowej.

Jesteśmy dziś w momencie bardzo istotnej zmiany. Sztuczna inteligencja, obliczenia wielkiej skali, pojawiające się technologie kwantowe oraz dynamiczny rozwój centrów danych powodują, że infrastruktura obliczeniowa staje się jednym z kluczowych zasobów nowoczesnej gospodarki - podobnie jak energia czy infrastruktura telekomunikacyjna

- zaznaczył Krzysztof Szubert.

Jak podkreślił, dla Polski jest to zarówno ogromna szansa, jak i konkretne wyzwanie.

Nie chodzi tylko o dostęp do samej mocy obliczeniowej, ale również o energię, finansowanie tak dużych przedsięwzięć, odpowiednie kompetencje oraz zdolność do budowania własnego ekosystemu technologicznego. Coraz większego znaczenia nabiera także kwestia suwerenności technologicznej i dostępu do infrastruktury obliczeniowej dla administracji, nauki, gospodarki i biznesu

- mówił.

Rozwój sztucznej inteligencji gwałtownie zwiększa zapotrzebowanie na moc obliczeniową. Potrzebują jej nie tylko firmy tworzące największe modele. Coraz większe zasoby są niezbędne również do ich codziennego wykorzystywania przez miliony użytkowników oraz do obsługi miliardów zapytań.

Im bardziej skomplikowane zadania, im szybciej model ma je wykonać i im więcej użytkowników z niego korzysta, tym więcej mocy obliczeniowej potrzebujemy

- wyjaśniał Marcin Klepacki, kierujący Zakładem Modelowania i Analizy Danych IŁ‑PIB.

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć w tym obszarze jest przygotowywany projekt Polskiej Gigafabryki Sztucznej Inteligencji, wspierany przez IŁ‑PIB. Jego szacowana wartość wynosi około 3 mld euro. Planowana infrastruktura miałaby obejmować moc obliczeniową odpowiadającą w pierwszej fazie 25 a w kolejnej 75 tys. Kart graficznych H100 Envidii. Dla porównania powstające obecnie fabryki AI dysponują zasobami liczonymi najczęściej w tysiącach takich układów.

Polska zabiega o ulokowanie jednej z siedmiu gigafabryk planowanych w Europie właśnie u nas.

W Instytucie Łączności staramy się wspierać Ministerstwo Cyfryzacji zarówno od strony eksperckiej i analitycznej, jak również w realizacji konkretnych przedsięwzięć. Jednym z najważniejszych będzie projekt Polskiej Gigafabryki Sztucznej Inteligencji

- wskazał Krzysztof Szubert.

Jak zauważył Roman Młodkowski, rzecznik prasowy IŁ‑PIB, rynek infrastruktury obliczeniowej wchodzi obecnie w okres głębokich zmian.

Ten rynek wydaje się zdominowany przez wielkie, przede wszystkim amerykańskie firmy. Kończy się jednak okres dominacji jednej architektury i powstaje hybrydowy model mocy obliczeniowych. Pojawia się przestrzeń innowacji, która może doprowadzić do przetasowań i zmiany struktury rynku. To dla nas nowa przestrzeń do zajęcia

- mówił.

Sama dostępność technologii i kapitału nie wystarczy do budowy wielkoskalowej infrastruktury. Najważniejszym ograniczeniem staje się energia. Polska gigafabryka może docelowo potrzebować od 100 do 200 MW mocy, podczas gdy na świecie rozważane są już centra danych o zapotrzebowaniu liczonym w gigawatach.

Dalszy rozwój będzie zależeć głównie i coraz bardziej od dostępności energii, możliwości przyłączenia do sieci oraz skutecznego odprowadzania ciepła. Systemy obliczeniowe dla AI skupiają znacznie większą moc w pojedynczej szafie serwerowej, dlatego kwestie energetyczne i chłodzenie stają się tak ważne

- podkreśliła Paulina Obara, współautorka analiz IŁ‑PIB.

Jeszcze niedawno inwestorzy mówili: „show me the money”. Dzisiaj operatorzy centrów danych coraz częściej mówią: „show me the energy”. Bez odpowiednich źródeł energii, przyłączy i wydajnych sieci ambitne plany rozwoju AI mogą pozostać jedynie na papierze.

Dyskusja nad energetycznymi uwarunkowaniami rozwoju centrów danych wzbudziła duże zainteresowanie posłów. W jej następstwie zaproponowano kontynuowanie debaty podczas posiedzenia Komisji Cyfryzacji, być może wspólnie z Komisją do Spraw Energii, Klimatu i Aktywów Państwowych.

Barierą dla skutecznego wdrażania sztucznej inteligencji nie zawsze jest brak pieniędzy lub odpowiedniego oprogramowania. Coraz częściej problemem okazują się rozproszone, niekompletne i nieustrukturyzowane dane.

Podczas prezentacji przywołano przykład średniej wielkości miasta, którego urząd korzysta z około 600 różnych baz danych. Utrzymanie takiego środowiska jest kosztowne, a jego migracja lub wykorzystanie na potrzeby narzędzi AI staje się poważnym wyzwaniem.

Efekt „wow” związany ze sztuczną inteligencją zaczyna mijać. Firmy kupują narzędzia, a później okazuje się, że problemem są dane, bo są nieustrukturyzowane. Żeby skutecznie wdrożyć sztuczną inteligencję, trzeba wcześniej odrobić pracę domową

- wskazywał Tomasz Melaniuk, jeden ze współautorów raportów IŁ‑PIB.

Zanim organizacja wdroży AI, musi więc uporządkować dane, określić ich jakość, zapewnić możliwość ich bezpiecznej wymiany oraz stworzyć spójną architekturę informacyjną. Bez tego nawet najbardziej zaawansowany model pozostanie kosztownym dodatkiem, zamiast stać się narzędziem realnie wspierającym decyzje.

Drugim ważnym wątkiem posiedzenia była suwerenność technologiczna. Nie sprowadza się ona wyłącznie do posiadania własnego centrum danych czy własnego modelu AI. Obejmuje cały stos technologiczny: od sprzętu i systemów operacyjnych, przez sieci, chmurę, mechanizmy tożsamości i kryptografię, aż po aplikacje i usługi.

W analizach IŁ‑PIB zidentyfikowano 32 luki wpływające na europejską suwerenność technologiczną, w tym dziewięć o charakterze krytycznym. Szczególnie duże uzależnienie od zewnętrznych dostawców występuje w warstwie pośredniej, obejmującej m.in. usługi chmurowe, zarządzanie tożsamością i zabezpieczenia.

Kiedyś technologia rozwijała się ponad granicami państw. Dziś, ze względu na sytuację geopolityczną, Europa musi uważniej przyglądać się własnym zasobom. Jeżeli chcemy być bardziej niezależni i samodzielnie przetwarzać dane, musimy wykonać duży wysiłek

- wskazywała dr Joanna Kołodziejczyk, ekspertka IŁ‑PIB prezentująca wyniki analizy suwerenności technologicznej.

Nie wszystkie zależności można wyeliminować szybko. Eksperci wskazali jednak obszary, w których stosunkowo niewielkim kosztem można osiągnąć znaczący wzrost niezależności. Należą do nich otwarte oprogramowanie, interoperacyjność oraz zamówienia publiczne, które nie prowadzą do trwałego związania administracji z jednym producentem.

Przedstawione przez Instytut analizy spotkały się z propozycją ich rozwinięcia podczas jednego z kolejnych wydarzeń parlamentarnych poświęconych suwerenności technologicznej.

Rozwój technologii obliczeniowych nie oznacza wyłącznie budowy coraz większych centrów danych. Coraz większe znaczenie zyskują obliczenia brzegowe, w których dane są przetwarzane bezpośrednio w urządzeniu, pojeździe, maszynie przemysłowej lub czujniku. Pozwala to ograniczyć opóźnienia, zużycie energii i konieczność przesyłania ogromnych ilości informacji.

Podobna zmiana dokonuje się w sektorze kosmicznym. Zamiast przesyłać na Ziemię całe zbiory danych, coraz więcej operacji można wykonywać bezpośrednio na orbicie. Polska dysponuje kompetencjami i firmami rozwijającymi takie rozwiązania, co pokazuje, że naszym miejscem w globalnym ekosystemie technologicznym nie musi być wyłącznie rola odbiorcy gotowych produktów.

IŁ‑PIB rozwija również kompetencje związane z technologiami kwantowymi.

Pracujemy nad uruchomieniem laboratorium, które będzie pozwalało przede wszystkim na kształcenie kadr i prowadzenie podstawowych eksperymentów. Chcemy wykształcić ludzi, którzy będą mogli później pracować nad zastosowaniami komputerów kwantowych

- mówił Roman Młodkowski.

Planowane obszary działalności laboratorium obejmują m.in. źródła i detekcję pojedynczych fotonów oraz kwantową dystrybucję klucza kryptograficznego. Instytut prowadzi także rozmowy dotyczące przyszłej standaryzacji i rynkowej certyfikacji urządzeń kwantowych – dążąc do rynkowego wdrażania zgromadzonych w Instytucie kompetencji i wiedzy.

Polska nie jest dziś producentem wszystkich elementów niezbędnych do budowy zaawansowanej infrastruktury obliczeniowej. Ma jednak kompetencje w obszarach, w których globalny rynek dopiero się kształtuje: fotonice, technologiach kosmicznych, cyberbezpieczeństwie postkwantowym, obliczeniach brzegowych i neuromorficznych oraz nowych algorytmach.

Sztuczna inteligencja tworzy oprogramowanie, ale nie wymyśli wszystkiego. Są technologie, dla których potrzebne będą nowe algorytmy, a algorytmy wciąż tworzą ludzie

- podkreśliła  dr Joanna Kołodziejczyk, ekspertka IŁ‑PIB.

To właśnie zmiana architektury systemów obliczeniowych otwiera przestrzeń dla nowych podmiotów i specjalizacji. Wyścigu technologicznego nie musi wygrać ten, kto zbuduje pojedynczy najszybszy procesor. Przewagę uzyska państwo, które stworzy sprawny ekosystem łączący sprzęt, oprogramowanie, energię, dane, naukę i biznes.

Najważniejszym zasobem pozostają przy tym ludzie: matematycy, informatycy, inżynierowie i badacze zdolni do projektowania rozwiązań, których dziś jeszcze nie ma.

Na razie sprzęt musimy kupować i pożyczać, ale ludzie są nasi

- podsumowała dr Kołodziejczyk.

I właśnie od umiejętnego wykorzystania tego potencjału może zależeć przyszła pozycja Polski na europejskiej mapie nowych technologii obliczeniowych.

Jednym z najważniejszych punktów programu był panel „Od strategii do wdrożeń – jak skutecznie wdrażać innowacje miejskie?” . W dyskusji moderowanej przez Bartosza Dominiaka , dyrektora generalnego Ministerstwa Cyfryzacji, obok Anny Streżyńskiej uczestniczyli Michał Łakomski z Urzędu Miasta Poznania, Paweł Witkowski z Centrum Informatycznych Usług Wspólnych Olsztyna oraz Jacek Terpiłowski , p.o. prezesa zarządu EXATEL S.A.

Rozmowa pokazała, że droga od koncepcji do działającej usługi nie jest jedynie wyścigiem po najnowsze technologie. Wymaga właściwego rozpoznania potrzeb, zaplanowania całego procesu, zabezpieczenia utrzymania, kontroli zakresu i kosztów, a także takiego opisania projektu, by inni mogli skorzystać z wypracowanych doświadczeń.

Anna Streżyńska zaproponowała wymagającą definicję skutecznego wdrożenia. Samo uruchomienie pilotażu, rozliczenie finansowania czy techniczne odebranie systemu nie wystarczają.

Skuteczne wdrożenie nie kończy się wraz z pilotażem. Sukces następuje dopiero wtedy, gdy potrafimy zmierzyć efekty, widzimy, jak rośnie liczba użytkowników, a rozwiązanie wchodzi na trwałe do działania urzędu

— powiedziała Anna Streżyńska

Tak rozumiana innowacja nie musi być spektakularną nowością. Może być usprawnieniem, które mieszkańcy uznają za oczywiste i potrzebne. O jej wartości decydują użyteczność, trwałość i możliwość utrzymania po zakończeniu projektu.

Dyrektor IŁ-PIB zwróciła uwagę na problem rozproszonych wdrożeń. Poszczególne miasta tworzą własne aplikacje, karty miejskie i systemy obsługi, często nie korzystając z doświadczeń innych samorządów. W efekcie podobny problem jest wielokrotnie rozwiązywany od początku, inną metodą i za kolejne publiczne pieniądze.

Zdaniem Dyrektor Anny Streżyńskiej, wiedza z ukończonych projektów, również wiedza o błędach i nieudanych założeniach,  powinna być dostępna dla kolejnych jednostek. Powielanie sprawdzonego rozwiązania jest nie tylko szybsze, lecz także tańsze niż projektowanie wszystkiego od nowa. Mniejsze miasta i gminy, które nie dysponują zespołami porównywalnymi z największymi metropoliami, szczególnie potrzebują gotowych wzorców, standardów i dokumentacji.

Anna Streżyńska przypomniała kilka doświadczeń z cyfryzacji usług publicznych. Historia ePUAP pokazała, jak trudno przenieść do internetu procedury oparte na nieprecyzyjnym prawie i odmiennych interpretacjach w poszczególnych urzędach. Z kolei rozwój mObywatela wymagał przełamywania barier organizacyjnych i sposobu myślenia o dokumentach cyfrowych.

Przywołany podczas panelu urzędomat w powiecie jarosławskim pozwala odbierać dokumenty rejestracyjne poza godzinami pracy urzędu, ale sam wniosek nadal trzeba złożyć osobiście. Ten przykład dobrze ilustruje ryzyko cyfryzacji tylko jednego fragmentu usługi. Podobną lekcję przyniósł pilotaż procesu zgłoszenia narodzin dziecka, testowany m.in. w Ełku: punkt wyjścia stanowiło nie wdrożenie konkretnej technologii, lecz pytanie, jak oszczędzić rodzicom wizyty w urzędzie.

Obywatel nie przychodzi do urzędu ani po innowację, ani po technologię. Przychodzi załatwić swoją sprawę

— przypomniała Anna Streżyńska

Ważne jest, żeby nie cyfryzować fragmentu rzeczywistości. Najpierw trzeba ją uporządkować od strony prawnej i przebiegu procesu, a następnie cyfryzować od A do Z, bo tego oczekuje klient

— podkreśliła dyrektor Instytutu Łączności.

Jedną z częstych pułapek projektów technologicznych jest scope creep, czyli stopniowe rozszerzanie zakresu o kolejne funkcje i integracje. Z pozoru atrakcyjne dodatki mogą nie wynikać z rozpoznanych potrzeb użytkowników, a każda zmiana wpływa na koszt i termin. Anna Streżyńska odwołała się tu również do doświadczeń ze świata startupów: produkt stale ulepszany przed premierą może nigdy nie trafić na rynek, choć środki na jego rozwój wciąż maleją.

Trzeba pilnować relacji między trzema komponentami, które definiują projekt: zakresem, budżetem i harmonogramem, bo zmiana jednego zawsze wpływa na pozostałe

— powiedziała Anna Streżyńska

Każda propozycja rozszerzenia powinna więc uruchamiać trzy pytania: ile będzie kosztować, jak wpłynie na termin i z czego trzeba zrezygnować w zamian. Jeżeli odpowiedź brzmi, że można zachować cały dotychczasowy zakres i dodać kolejne elementy bez konsekwencji, jest to sygnał, że projekt wymyka się spod kontroli.

Gdy rozwiązanie przejdzie test praktyczny i zapadnie decyzja o jego skalowaniu, powinien powstać pakiet umożliwiający wdrożenie w kolejnych jednostkach. Anna Streżyńska wskazała jego najważniejsze elementy: dokumentację, architekturę, standardy i API, wymagania cyberbezpieczeństwa, wzorcowy opis zamówienia, całkowity koszt posiadania i utrzymania, mierzalne wskaźniki efektywności oraz warunki wyjścia z relacji z dostawcą. Pakiet powinien również zawierać lekcje wyciągnięte z procesu wdrożenia.

Takie podejście ogranicza ryzyko uzależnienia od jednego wykonawcy, ułatwia szacowanie kosztów w całym cyklu życia i pozwala ocenić, czy publiczne pieniądze przyniosły zakładany rezultat. Dopiero komplet tej wiedzy zamienia lokalny sukces w rozwiązanie, z którego może skorzystać szerszy ekosystem samorządowy.

Dopiero wtedy jest sens promować i skalować projekt poza własną jednostką samorządową

— podsumowała dyrektor Instytutu Łączności

Dyskusję zakończyło pytanie o szybkie starzenie się technologii. W administracji decyzja o wymianie systemu musi uwzględniać szczególną odpowiedzialność za środki publiczne. Sama dostępność nowszego rozwiązania nie jest jeszcze wystarczającym uzasadnieniem. Istotne są rosnące koszty utrzymania, utrata funkcjonalności, zakończenie wsparcia oraz zwiększone ryzyko cyberataków.

Potrzebny jest systematyczny przegląd tego, co mamy: czy rozwiązanie nadal spełnia minimalne wymagania funkcjonalne i bezpieczeństwa oraz czy nadal działa. Niekoniecznie musi być najlepsze na świecie

— podkreśliła Anna Streżyńska

Obecność i aktywny udział Dyrektor Instytutu Łączności – PIB w Smart City Expo Poland, którego Instytut jest Partnerem, połączyły perspektywę badawczą z doświadczeniem administracji, samorządów i dostawców technologii. W wystąpieniu Anny Streżyńskiej wybrzmiała potrzeba tworzenia rozwiązań opartych na standardach, interoperacyjności, cyberbezpieczeństwie i wymiernych efektach — a więc obszarach, w których zaplecze eksperckie i badawcze ma bezpośrednie znaczenie dla jakości publicznych wdrożeń. Inteligentne miasto nie powstaje przez mnożenie aplikacji, sensorów i pilotaży. Powstaje wtedy, gdy technologia rozwiązuje konkretny problem mieszkańców, pozostaje użyteczna po zakończeniu finansowania, jest bezpieczna i może stać się standardem także poza miejscem pierwszego wdrożenia.

Targi Technologii Miejskich Smart City Expo Poland zgromadziły w EXPO XXI przedstawicieli administracji publicznej, samorządów, nauki i biznesu. Pierwszy dzień wydarzenia koncentrował się na technologiach, klimacie, bezpieczeństwie i odporności miast. Instytut Łączności – PIB był partnerem tegorocznej edycji targów.