Autorzy: Małgorzata Krasny – Szyszkiewicz (CERT PSE), Daniel Kalinowski (TLBC), Katarzyna Rosińska

Generatywna sztuczna inteligencja (GenAI) to poddziedzina sztucznej inteligencji (AI), która tworzy oryginalne treści, takie jak tekst, kod źródłowy, obrazy czy muzykę. Skupia się na prowadzeniu rozmowy w języku naturalnym. Takie generatywne AI określane jest mianem "dużego modelu językowego" (ang. Large Language Model,  LLM), który znajduje rozwiązania dla szerokiego zakresu złożonych problemów. Konwersacja z użytkownikiem polega na generowaniu odpowiedzi na zapytania (tzw. prompt), które mogą przybierać formę treści, zaleceń, podsumowań, transkrypcji spotkań lub wątków e-mailowych, organizowania tabel danych, prognoz, wniosków, grafiki czy wideo.

Generatywna AI analizuje duże ilości danych tekstowych, identyfikuje wzorce językowe, rozpoznaje kontekst i uczy się. Wykorzystuje tę analizę do generowania odpowiedzi na polecenia, przewidując najbardziej prawdopodobne kolejne słowo. Modele LLM nie pełnią jedynie funkcji wyszukiwania informacji – wykorzystują swoją wiedzę (w tym źródła dostępne w Internecie) do generowania nowych pomysłów lub proponowania rozwiązań problemów.

Jednak stosowanie takich algorytmów wiąże się z pewnymi ryzykami. W artykule omawiamy wybrane ryzyka związane z generatywną AI i podpowiadamy, jak unikać najczęstszych pułapek wynikających z jej niewłaściwego użycia.

Pułapka 1: Niewłaściwie sformułowany promt

Prompty to zapytania, instrukcje, zadania, które użytkownik wpisuje oczekując pomocy lub odpowiedzi od Generatywnej AI. Ważne jest, aby były one jak najlepsze, dzięki czemu odpowiedź będzie najlepsza.

Jak formułować zapytania – skuteczne prompty

Polecenia to instrukcje lub pytania, które służą do poinformowania modelu o potrzebach. Należy pamiętać o kilku zasadach:

• Cel: Określić krótko i w jasny sposób, czego się potrzebuje (streszczenia, wykresu, instrukcji, treści postu, komunikatu itp.).
• Kontekst: Opisać krótko sytuację, której ma dotyczyć odpowiedź, unikać bardzo ogólnych zapytań (np. napisz mi podziękowanie). Gdy dodanie kontekstu wymaga złożonego opisu, podzielić go na części. Modele mogą mieć trudności z rozumieniem słów wieloznacznych, np. "zamek". Rozwiązaniem może być napisanie prompta w języku angielskim.
• Oczekiwania: Określić, czego się oczekuje, jak długiej odpowiedzi, dla kogo ma być przeznaczona, jakim językiem napisana (formalnym, żartobliwym itp.), unikać żargonu i języka charakterystycznego dla określonych grup społecznych (np. młodzieżowego).
• Ograniczenia: Podać, czego AI nie ma robić.
• Źródło: Jeśli możliwe, zasugerować informacje lub przykłady, z których narzędzie może skorzystać.
• Rozwinięcie: Nie traktować pierwszej odpowiedzi jako ostatecznej, podejść interaktywnie - dopytywać, dodawać wskazówki, prowadzić rozmowę z modelem.
• Unikać sprzecznych instrukcji.

Pułapka 2 - Bezpieczeństwo danych

Należy pamiętać, że korzystając z narzędzi bezpłatnych, płaci się za nie danymi, które do nich wprowadzane. Dane te mogą zostać upublicznione, a modele mogą wykorzystywać je do uczenia się. Niestety, nie ma pewności, że modele płatne tego nie robią. Większość dużych firm technologicznych zapewnia, że korzystając z ich narzędzi w wersji płatnej, dane są bezpieczne. Ponieważ jednak ten obszar technologiczny nie jest wystarczająco uregulowany, zaleca się daleko idącą ostrożność i ograniczone zaufanie podczas pracy z AI. Zawsze należy pamiętać, że to, co wpisane w prompcie lub zawarte w dokumencie, który ma zostać przeanalizowany przez model, może pojawić się w Internecie na publicznie dostępnych stronach.

Przykładowo, nie należy w prompcie używać następujących danych i informacji:

• danych osobowych np. rzeczywistych imion i nazwisk, nr PESEL, adresów,
• wizerunków np. zdjęć dzieci, klientów, pracowników,
• informacji objętych tajemnicą handlową (na przykład w kontraktach),
• utworów, które chronione są prawem autorskim,
• wprowadzenia „do poprawy” produkcyjnego kodu źródłowego, w tym zwłaszcza kodu zawierającego hasła, klucze dostępu, identyfikatory,
• zdjęć pomieszczeń domu, biur w pracy.

Bezwzględnie należy przestrzegać zaleceń instytucji lub firmy w zakresie używania konkretnych narzędzi GenAI. W wielu przypadkach narzędzia udostępniane przez pracodawcę są sprawdzone, a z dostawcą podpisana jest umowa, zapewniająca ochronę wprowadzanych do narzędzia wrażliwych danych.

W przypadku korzystania z narzędzi darmowych lub zakupionych prywatnie, należy stosować się do powyższych zaleceń i usuwać z treści zapytań oraz dokumentów, do których ma mieć dostęp AI, wszelkie wrażliwe informacje.

Pułapka 3 - Źródło aplikacji

Należy upewnić się, że aplikacja, z której się korzysta, jest jej oryginalną wersją. Cytując klasyka: wszystko, co oryginalne, jest lepsze. Dotyczy to również aplikacji. W sieci i sklepach aplikacji mobilnych można znaleźć podróbki popularnych (ale i mniej znanych) aplikacji, które mogą stanowić zagrożenie dla prywatności i bezpieczeństwa użytkownika. Często podrobione wersje są promowane i mają łudząco podobne ikonki aplikacji. Aplikacje należy pobierać tylko z oficjalnych źródeł. Warto sprawdzić opinie osób, które pobrały aplikację przed nami. Jeśli aplikacja jest podróbką, inni użytkownicy z pewnością o tym wspomną. Należy zwrócić uwagę na organizację, która opublikowała aplikację, oraz liczbę jej pobrań.

Pułapka 4 - Nieprawidłowe odpowiedzi

Aplikacje oparte na AI często korzystają ze źródeł otwartych, co oznacza, że generują odpowiedzi na podstawie najpopularniejszych miejsc w Internecie. Może to prowadzić do biasowania, czyli stronniczości odpowiedzi, tendencyjności, uprzedzeń i opierania się na stereotypach reprezentowanych w sieci, a nie na obiektywnych faktach i rzetelnej wiedzy. Model może również halucynować, czyli udzielać odpowiedzi niezgodnych z prawdą. Zwykle wynika to z faktu, że dane, na których model był trenowany, były błędne, niewystarczające lub niedoskonałe. Dlatego warto sprawdzić źródło, z którego AI korzystała udzielając odpowiedzi, a także zweryfikować tę odpowiedź, korzystając np. z popularnej wyszukiwarki.

Pułapka 5 - Deepfake i oszustwa

Narzędzia oparte na AI wykorzystywane są nie tylko do wsparcia pracy, nauki i rozrywki, lecz również do szerzenia dezinformacji czy przygotowywania cyberataków. Dzięki AI przygotowanie wideo, które oczerni popularną osobę, czy stworzenie maila phishingowego, który nakłoni odbiorcę do podania danych logowania, np. do banku, staje się coraz prostsze. Oznacza to, że z dużą rozwagą należy podchodzić do tego, co widzi się w sieci, oraz do tego, co przychodzi na skrzynki mailowe. Korzystanie z nowych technologii to duże ułatwienie, atrakcja, wsparcie, ale także odpowiedzialność.

Podsumowanie: Jak bezpiecznie i odpowiedzialnie korzystać z narzędzi AI

Aby czuć się pewnie w świecie nowych technologii, warto być na bieżąco z nowościami i zagrożeniami. Kluczowa jest edukacja oraz szkolenia dotyczące bezpiecznego korzystania z AI. Warto weryfikować informacje generowane przez AI, szczególnie te, które wpływają na decyzje biznesowe. Należy wybierać narzędzia AI oferujące transparentność, sprawdzać producenta i politykę prywatności, a także śledzić zmiany w dokumentach dotyczących danych.

Warto dbać o ochronę danych i przestrzegać zasad prywatności. AI powinno pomagać ludziom, a nie zastępować ich myślenie. Korzystanie z AI daje wiele korzyści, ale wymaga ostrożności i świadomości zagrożeń. W razie wątpliwości najlepiej używać sprawdzonych narzędzi i stosować zasadę ograniczonego zaufania.

Nieostrożne korzystanie z generatywnej AI może prowadzić do wycieku danych oraz powodować poważne konsekwencje prawne dla firm i instytucji.

• Jak zmienił się charakter ataków cybernetycznych ostatnim roku?
• Dezinformacja i cyberataki w kontekście wyborów.
• Jak działa moje.cert.pl i dlaczego to przełom w ochronie stron internetowych?
• Czy twoje dane są bezpieczne kiedy używasz rozwiązań „smart home”?
• Oszustwa miłosne – jak cyberprzestępcy wykorzystują emocje?

–  Codziennie analizujemy tysiące incydentów cybernetycznych. Zagrożenia zmieniają się dynamicznie, ale dzięki narzędziom takim jak moje.cert.pl możemy lepiej się bronić – mówi Marcin Dudek .

Zadbaj o swoje bezpieczeństwo w sieci – odwiedź moje.cert.pl i sprawdź, czy Twoja strona internetowa jest odpowiednio zabezpieczona.

Spotify

Apple Podcasts

SoundCloud

Phishing to termin pochodzący od angielskiego słowa fishing, które oznacza łowienie ryb. Analogicznie do łowienia, cyberprzestępcy stosują „przynętę”, by nakłonić użytkowników do ujawnienia poufnych danych, takich jak kody PIN lub numery kart kredytowych. Phishing często przyjmuje formę wiadomości e-mail imitujących komunikaty od banków lub innych instytucji, z prośbą o potwierdzenie danych lub kliknięcie linka do fałszywej strony. Ofiarą phishingu mogą stać się także właściciele firm, którym przesyła się fałszywe wezwania do zapłaty za usługi lub zaległe faktury.

W 2023 roku podobnie jak w latach poprzednich, phishing był najczęstszym typem cyberataków. Zarejestrowano 41 423 takie przypadki, co stanowiło ponad połowę wszystkich incydentów obsłużonych przez CERT Polska. To wzrost o 61%  w porównaniu do roku 2022. Najczęściej wykorzystywano wizerunek serwisów takich jak Allegro (11 161 przypadków), Facebook (5 308) oraz OLX (4 753).

Naszą czujność powinny wzbudzać wszelkie wiadomości, które wywierają presję czasu, proszą o pilne działania lub zawierają błędy językowe. Ważne jest sprawdzenie samego adresu URL oraz adresu nadawcy e-maila. W większości przypadków są one źle napisane lub wykorzystują rozszerzenia charakterystyczne dla darmowych domen z egzotycznych krajów. Nie należy klikać w podejrzane załączniki, szczególnie te, które pochodzą od nieznanego odbiorcy albo informują o atrakcyjnej wygranej w konkursie, w którym nigdy nie braliśmy udziału. Niebezpieczne załączniki często przypominają dokumenty PDF, Microsoft Word lub Excel. Podejrzenia powinny wzbudzać w szczególności ich rozszerzenia, takie jak .exe, js, .iso, .img, .htm, .html. Pamiętajmy również, że przedstawiciele banku nigdy nie poproszą o podanie kodu PIN do karty ani na stronie internetowej, ani podczas rozmowy telefonicznej.

W przypadku podejrzenia, że padło się ofiarą phishingu (uruchomiło się podejrzany załącznik lub odwiedziło fałszywą stronę), należy natychmiast zmienić hasła do swoich kont. W sytuacji podania danych finansowych należy skontaktować się ze swoim  bankiem. Konieczne jest również zgłoszenie incydentu – w Polsce istnieje kilka instytucji zajmujących się oszustwami internetowymi.

Oprócz policji można skontaktować się z CERT Polska (poprzez https://incydent.cert.pl/ lub w aplikacji mObywatel – usługa Bezpiecznie w sieci – podejrzane wiadomości SMS z linkami można zgłosić na nr 8080). Należy również przeskanować urządzenia programem antywirusowym, ponieważ kliknięcie podejrzanego linka mogło spowodować pobranie złośliwego oprogramowania.

Zaleca się także uruchomienie uwierzytelnienia dwuskładnikowego (np. w postaci kluczy sprzętowych) we wszystkich serwisach internetowych, które oferują takie rozwiązanie.

Ministerstwo Cyfryzacji, wychodząc naprzeciw potrzebom użytkowników, wprowadziło w aplikacji mObywatel 2.0 nową funkcję zgłaszania incydentów cyberbezpieczeństwa. Umożliwia ona raportowanie podejrzanych stron internetowych, e-maili czy SMS-ów. Zgłoszenia trafiają bezpośrednio do ekspertów z CERT Polska, którzy zajmują się analizą i eliminacją zagrożeń.

Bezpiecznie w sieci

– Chcemy lepiej chronić obywateli przed cyberzagrożeniami, zwiększać ich świadomość zagrożeń i ułatwiać im ich zgłaszanie. Dlatego też udostępniamy system, który w prosty sposób pozwala zgłosić nielegalne treści. Zgłoszeniami zajmie się specjalny zespół reagowania – mówi wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski.

Jakie incydenty można zgłosić?

Jeśli widzi się treści, które mogą niepokoić i stanowią niebezpieczeństwo lub otrzyma się takie wiadomości, można je zgłosić w następujących kategoriach:

• Złośliwa strona internetowa (próba wyłudzenia danych osobowych lub pieniędzy)
• Podejrzana wiadomość SMS (podejrzana treść lub nadawca)
• Podejrzana wiadomość e-mail (podejrzane załączniki, szantaż lub phishing)
• Oszustwo (fałszywe sklepy internetowe i inne próby podszywania się pod firmy lub instytucje).

Łatwa droga zgłoszenia

Każdy z wyżej wymienionych punktów ma wyznaczoną ścieżkę postępowania, zgodne z jasnymi instrukcjami wyświetlanymi na ekranie smartfona. Zgłoszenia będą uważnie analizowane przez ekspertów CERT (Computer Emergency Response Team) Polska, a dalsze działania będą zależały od rodzaju incydentu. Na przykład podejrzaną stronę internetową czy oszustwo użytkownik może zgłosić bezpośrednio poprzez aplikację. W przypadku otrzymania podejrzanej wiadomości tekstowej pozna numer SMS, na który powinien ją przekazać. A jeśli dostał niepokojącego e-maila – adres strony internetowej, na której może go zgłosić.

Incydent bez kwalifikacji

Jeżeli użytkownik nie ma pewności, z której opcji powinien skorzystać, może użyć kafelka „Inne”, gdzie udokumentuje i opisze zdarzenie niepasujące do pozostałych. Ono także zostanie przeanalizowane przez zespół CERT.

Wraz z rozwojem usługi zostaną w niej wyszczególnione kolejne kategorie zdarzeń do zgłaszania. Trwają również prace nad udostępnieniem użytkownikom „Bazy wiedzy”, która pomoże w bezpiecznym poruszaniu się w sieci – podpowie, jak chronić swoje dane i unikać zagrożeń w Internecie. Za informacje zawarte w „Bazie” będą odpowiadali specjaliści CERT Polska, dzięki czemu będzie ona sprawdzonym podręcznym źródłem informacji.

Jak skorzystać z usługi „Bezpiecznie w sieci”?

Należy uruchomić najnowszą wersję aplikacji mObywatel (4.39 lub nowszą). Jej pobranie i aktualizacja są możliwe za pośrednictwem sklepów App Store i Google Play.

Więcej informacji na stronie mObywatel.

Na rynku dostępnych jest wiele stron i aplikacji, dzięki którym można zarezerwować nocleg. Wszystko wydaje się proste: trzeba założyć konto, wprowadzić dane, zakupić interesujące oferty i można pakować się na wyjazd. Jednak chwila nieuwagi, pośpiech lub obawa przed utratą wymarzonej oferty mogą prowadzić do utraty pieniędzy. Oszuści często wykorzystują popularność aplikacji i serwisów internetowych, które umożliwiają szybkie porównywanie i wybór miejsc noclegowych.

• Oficjalna strona obiektu : Upewnić się, że strona, na której znajduje się oferta, to oficjalna strona obiektu.
• Dane kontaktowe : Porównać dane kontaktowe z tymi dostępnymi na innych stronach, które oferują noclegi.
• Kontakt z obiektem : Sprawdzić, czy można skontaktować się z obiektem, na przykład telefonicznie.
• Formy płatności : Upewnić się, że miejsce oferuje różne formy płatności.
• Zmiana lub odwołanie rezerwacji : Sprawdzić, czy można zmienić lub odwołać rezerwację.

Prowadzenie obiektu noclegowego to nie tylko przyjmowanie gości, ale również obsługa transakcji płatniczych oraz przetwarzanie danych klientów. Właściciele muszą dbać o bezpieczeństwo fizyczne i komfort gości, ale także o bezpieczeństwo cyfrowe.

Sposoby na zwiększenie bezpieczeństwa:

• Budowanie świadomości cyberzagrożeń : Organizować regularne szkolenia dla pracowników.
• Bezpieczne stanowiska pracy : Stosować silne hasła i uwierzytelnianie wieloskładnikowe.
• Aktualizacje systemów : Regularnie aktualizować oprogramowanie i zabezpieczenia systemów.
• Polityka bezpieczeństwa : Wyznaczyć osoby odpowiedzialne za cyberbezpieczeństwo i ochronę danych.
• Zgłaszanie incydentów : Zgłaszać incydenty bezpieczeństwa do CERT Polska.

Podczas zakupów przez internet warto stosować się do kilku zasad, aby chronić się przed oszustwami związanymi z wyłudzeniem pieniędzy i danych osobowych. Zgodnie z raportem „E-commerce w Polsce”, aż 75% internautów kupuje w polskich sklepach internetowych, a 30% również w zagranicznych.

• Konto sprzedającego : Nowe konto wymaga większej czujności. Trzeba sprawdzić opinie i historię sprzedaży sprzedawcy. Warto zwrócić uwagę na to, czy można skontaktować się ze sprzedawcą. Sprzedawca, który unika kontaktu telefonicznego powinien budzić ostrożność.
• Opis przedmiotu, zdjęcia i cena : Dokładnie przeczytać opis przedmiotu. Błędy językowe i łamana polszczyzna mogą być sygnałem ostrzegawczym.
• Forma płatności : Uważać na oferty dostępne tylko za przedpłatą. Weryfikować linki do płatności, które przesyła sprzedawca i sprawdzać poprawność adresu strony.
• Wyjątkowa okazja : Niska cena może być pułapką. Warto sprawdzić autentyczność zdjęć i opisy produktów.
• Kontakt ze sprzedającym : Korzystać z oficjalnych kanałów komunikacji portali sprzedażowych i dedykowanych metod płatności oraz wysyłki.
• Bezpieczeństwo danych : Nie podawać danych logowania do bankowości elektronicznej ani danych karty płatniczej. Czytać dokładnie powiadomienia z aplikacji bankowej.

• Zaufane platformy płatności : Korzystać z renomowanych usług płatniczych.
• Ostrożność z danymi : Chronić dane osobowe i finansowe.
• Unikanie impulsywnych zakupów : Nie ulegać presji czasu i emocji.
• Bezpieczne hasła : Używać silnych haseł i dbać o bezpieczne logowanie.
• Czytanie powiadomień bankowych : Dokładnie sprawdzać wszelkie informacje z banku.
• Ochrona urządzeń : Zabezpieczać sprzęt, z którego korzysta się do płatności.
• Użycie jednorazowych kart : Rozważyć korzystanie z kart jednorazowych i portfeli wirtualnych.

Przestępcy stosują różne metody oszustwa, podszywając się pod kupujących, sprzedających, pracowników platform, hoteli, sklepów czy banków. Zdrowy rozsądek i weryfikacja informacji są kluczowe podczas zakupów online i rezerwacji wyjazdów.

Współczesne technologie, takie jak aplikacje randkowe, media społecznościowe, czy platformy gier online, umożliwiają ludziom prowadzenie relacji na odległość, co otwiera nowe możliwości poszukiwania partnerów i budowania więzi. Należy jednak pamiętać, że osoba, którą poznajemy online, nie zawszę jest tym, za kogo się podaje.

Początki wirtualnej miłości

Wirtualna miłość zaczęła się rozwijać pod koniec XX wieku, kiedy ludzie zaczęli korzystać z IRC, czyli Internet Relay Chat. Od tego momentu internauci zaczęli wymieniać się pierwszymi emotikonami oraz zawierać znajomości online. Na początku było to dość trudne, ponieważ trzeba było płacić za każdą minutę połączenia przez modem, a telefon był zablokowany, gdy ktoś korzystał z internetu. Sytuacja poprawiła się, gdy dostęp do sieci stał się powszechny i można było korzystać z szybkich łączy. Dziś szukanie miłości przez internet jest bardzo popularne, dzięki różnym portalom i aplikacjom randkowym.

Relacje on-line

Internet bardzo zmienił sposób, w jaki ludzie się ze sobą kontaktują. Dzięki różnorodnym platformom komunikacyjnym, takim jak media społecznościowe, komunikatory czy wideokonferencje, możemy nawiązywać i utrzymywać relacje z bliskimi, niezależnie od dzielących nas odległości. To nie tylko oszczędza czas i pieniądze związane z podróżowaniem, ale także umożliwia utrzymanie bliskości, dzielenie się codziennymi wydarzeniami oraz wsparcie emocjonalne.

Bądź ostrożny – zawsze upewnij się, kto jest po drugiej stronie ekranu

W dzisiejszych czasach poznając osobę online, ważne jest, aby być ostrożnym i zachować czujność. Szczególnie w kontekście pierwszych nastoletnich związków ważna jest rozmowa. W fazie zauroczenia łatwo stracić czujność. Młoda osoba może nie zauważyć, że ktoś wyłudza od niej dane lub materiały intymne .

Oto kilka wskazówek, jak bezpiecznie budować relacje w sieci:

• Zweryfikuj tożsamość: Zawsze staraj się potwierdzić tożsamość osoby, z którą rozmawiasz.
• Uważaj na podejrzane linki: Nie klikaj w linki lub załączniki, które pochodzą od nieznanych nadawców. Mogą zawierać złośliwe oprogramowanie lub prowadzić do stron wyłudzających dane.
• Skorzystaj z zabezpieczeń: Używaj złożonych haseł, odrębnych dla każdej strony czy usługi. Włącz też weryfikację dwuetapową , by zabezpieczyć swoje konta.
• Zachowaj ostrożność przy udostępnianiu informacji: Nie udostępniaj prywatnych informacji, takich jak adres czy numery kont bankowych, osobom, których nie znasz lub którym nie ufasz.
• Monitoruj swoje konta: Regularnie sprawdzaj swoje konta bankowe i profile w mediach społecznościowych pod kątem nieautoryzowanych działań.
• Zachowaj zdrowy rozsądek: Jeśli coś wydaje się zbyt dobre, by było prawdziwe, prawdopodobnie tak jest. Bądź sceptyczny w stosunku do propozycji, które wydają się podejrzane.

Więcej na temat różnych oszustw romantycznych dowiesz się z poradnika „ Internetowe love. Jak dbać o swoje cyberbezpieczeństwo w relacjach online ".

Przestępcy podszywają się pod przedstawicieli banku lub innej firmy, policję, a nawet rodzinę i znajomych. Wszystko w celu wyłudzenia danych osobistych, loginów i haseł, danych kart kredytowych czy innych informacji.Tego typu oszustwo może zacząć się od telefonu z banku. Osoba podająca się za konsultanta początkowo informuje ofiarę o nietypowej aktywności na jej koncie. Wizja utraty zgromadzonych na rachunku środków finansowych wywołuje emocje, przy jednoczesnej potrzebie podjęcia natychmiastowych działań. Tego typu zdarzenie może prowadzić do ślepego podążania za instrukcjami dzwoniącego. Fałszywy konsultant może poinformować o tym, że w celu zabezpieczenia naszych pieniędzy konto zostanie tymczasowo zablokowane, a za chwilę zadzwoni dedykowana bankowi pomoc techniczna, która wesprze w procesie „bezpiecznego” dostępu do zgromadzonych oszczędności.

Kiedy pierwsza rozmowa zostaje zakończona, chwilę później można spodziewać się kolejnego połączenia, tym razem od wsparcia technicznego, które zostało wspomniane przy okazji pierwszego kontaktu.

Czego możemy spodziewać się od rozmówcy podającego się za pomoc techniczną?

• nakłaniania do pobrania i instalacji programu, poprzez który oszust uzyska dostęp do naszego urządzenia,
• nakłaniania do podania loginu i hasła, kodów dostępu do naszego konta bankowego poprzez wpisanie poświadczeń na stronie, którą podał oszust,
• nakłaniania do wykonania przelewu na udostępnione tymczasowe konto, w momencie kiedy oszuści przekonali rozmówcę do zablokowanego konta bankowego.

Jak reagować na telefony z banku czy inne instytucji?

• nie podejmuj żadnych pochopnych decyzji i nie działaj pod wpływem emocji,
• rozłącz się i zweryfikuj rozmówcę, wybierz na klawiaturze numer instytucji, od której dostaliśmy wiadomość i zadzwoń, ewentualnie odwiedź jej oddział,
• skontaktuj się z kimś zaufanym np. rodziną, przyjaciółmi i powiedzmy o niepokojącym telefonie,
• zwracaj uwagę na wszelkie nieścisłości i niejasności w komunikatach lub pytania, które wydają się podejrzane, zawierają błędy językowe,
• nigdy nie podawaj nikomu wrażliwych danych, loginów czy haseł lub kodów autoryzacyjnych,
• nie pobieraj ani nie instaluj aplikacji lub oprogramowania za czyjąś namową,
• nie wypłacaj pieniędzy ani nie zlecaj przelewów pod wpływem namowy osób dzwoniących.

Pamiętaj! Jeśli dzwoniący wymaga podania danych osobistych, haseł dostępu, kodów autoryzacyjnych lun numery  kart płatniczych, należy natychmiast rozłączyć się i zgłosić sprawę do instytucji, za którą ktoś się podawał.

Wszystkie incydenty związane z bezpieczeństwem internetowym zgłaszaj do zespołu CERT Polska.

Informacja o odcięciu prądu, niedopłacie do paczki, monit z banku czy prośba znajomego o pożyczkę – wszelkie tego typu wiadomości, wymuszające pilne działanie, mogą być próbą manipulacji i wyłudzenia pieniędzy. Zalewani informacjami z każdej strony możemy się nie zorientować, że padliśmy ofiarą cyberoszustów i wykonując niewielki szybki przelew stracić pieniądze, albo co gorsza – dać im dostęp do naszego konta.

Jak działają oszuści?

Przykłady tego typu oszustw można mnożyć i nie ma tygodnia, żeby Zespół CERT Polska , działający w strukturach NASK, nie ostrzegał przed kolejnymi zagrożeniami. Przestępcy podszywają się pod firmy kurierskie i wysyłają do przypadkowych osób informację o konieczności dopłaty za paczkę. Zdarza się, że podszywając się pod bank czy urząd skarbowy, domagają się pilnej płatności, strasząc zablokowaniem konta czy innymi poważnymi konsekwencjami.

Inny scenariusz oszustwa zakłada, że komputer użytkownika został przejęty przez przestępców i tylko wpłata określonego okupu uchroni nas przed upublicznieniem kompromitujących informacji. We wszystkich takich przypadkach oszuści mogą posłużyć się fałszywymi bramkami płatności i wejść w posiadanie naszych danych dostępowych np. do bankowości elektronicznej.

Częstym sposobem jest też przejmowanie przez przestępców kont w portalach społecznościowych i próby wyłudzania pieniędzy od znajomych ofiary, nieświadomych sytuacji. Oszust kontaktuje się z taką osobą i prosi o pożyczenie pieniędzy poprzez szybki przelew, a potem znika wraz z gotówką.

W polowaniu na ofiary przestępcy korzystają z SMS-ów (rozsyłają wiadomości podobne do informacji np. z banków), e-maili (wykorzystują skrzynki pocztowe podobne do adresów znanych instytucji lub posługują się ich logotypami), wiadomości w komunikatorach czy połączeń telefonicznych (pod te również można się podszyć).

– Szybkie przelewy to częsty element oszustw, które obserwuje CERT Polska. Przestępcy próbują grać na naszych emocjach, budują swoją wiarygodność wykorzystując wizerunek znanych firm czy naszych znajomych z portali społecznościowych licząc, że dzięki temu łatwiej spełnimy ich prośbę. Dlatego w treści rozsyłanych wiadomości pojawia się nie tylko próba wymuszenia pośpiesznej reakcji, ale też często rysowana jest wizja wielkiego zysku lub bolesnej straty – tłumaczy Iwona Prószyńska z CERT Polska.

Weź to na zimno

Niepokój, upływ czasu, chęć pomocy innym – emocje nie są w sieci dobrym doradcą. Co zatem zrobić, gdy w mediach społecznościowych otrzymamy prośbę o szybki przelew?

Oto wskazówki od CERT Polska, zawarte w nowym kampanijnym spocie:

1. nie działaj pochopnie:
   Uważnie przeczytaj wiadomość i daj sobie czas na jej ocenę.
   
2. nie klikaj w linki i nie otwieraj załączników:
   Z ostrożnością podchodź do linków i załączników, nawet tych otrzymanych od „znajomych”.
   
3. zadzwoń do znajomego i potwierdź potrzebę wykonania przelewu:
   Najłatwiej prośbę o przelew zweryfikujesz, kontaktując się ze znajomym inną metodą. Tak sprawdzisz, czy za wysłaną wiadomością nie stoi oszust.

Poproś o pomoc ekspertów

W każdym przypadku, kiedy nie jesteśmy pewni, czy nie mamy do czynienia z próbą oszustwa, najlepiej spytać o radę kogoś innego, w tym ekspertów – np. z zespołu CERT Polska. Warto też zapoznać się z dodatkowymi informacjami na temat sposobów działania oszustów, dostępnej na stronach internetowych takich jak cert.pl/szybkie-przelewy.

Trwa kampania edukacyjno-informacyjna

Kampania, współfinansowana ze środków Unii Europejskiej, ma formę 5-odcinkowego serialu. W każdym spocie przedstawione jest jedno cyberzagrożenie i kilka praktycznych wskazówek dla osób, które mogą napotkać podobną sytuację. Rozwinięcie podejmowanych tematów można znaleźć na stronie CERT Polska.

NASK i Ministerstwo Cyfryzacji współpracują, dbając o cyberbezpieczeństwo Polaków. Kampanie społeczne podnoszące świadomość użytkowników sieci mają zwracać uwagę na najczęstsze zagrożenia ze strony cyberprzestępców.

W celu zwalczania stron, które służą do wy­łudzania pieniędzy, CERT Polska od ponad trzech lat prowadzi listę ostrzeżeń przed niebezpiecznymi stronami. Tylko w 2022 r. zostały na niej umieszczone 43 283 domeny, co przyczyniło się do zablokowania blisko 21 milionów prób wejścia na strony, które wyłudzają dane dostępowe do kont bankowych, dane osobowe i hasła serwisów społecznościowych. Każda z tych milionów prób mogła się skończyć bardzo dotkliwą, wymierną krzywdą konkretnego użytkownika polskiego internetu.

Chcesz zgłosić incydent bezpieczeństwa w sieci?

Podejrzane SMS-y, strony lub wiadomości mailowe:

• prześlij na numer 799 448 084
• zgłoś przez formularz na stronie incydent.cert.pl
• wyślij e-mail na adres cert@cert.pl

Sytuacje, w wyniku których możemy stracić dane najczęściej związane są z:

• uszkodzeniem urządzenia np. zalaniem laptopa gorącą kawą, usterką lub awarią naszego sprzętu,
• naszą chwilową nieuwagą  poprzez usunięcie danych pomyłkowo przez użytkownika, utopieniem sprzętu czy jego zgubą,
• przestępstwem lub cyberprzestępstwem m.in. kradzieżą urządzenia (szczególnie narażone są urządzenia mobilne tj. laptop, tablet, telefon), włamaniem do systemu, a tym samym kradzieżą danych lub zmianą haseł dostępowych, zainfekowaniem urządzenia szkodliwym oprogramowaniem, np. wskutek ataku ransomware, który powoduje zaszyfrowanie przez cyberprzestępców wszystkich danych na urządzeniu do czasu opłacenia okupu.

Co nam dają kopie zapasowe?

Przede wszystkim spokój ducha! Dla bardzo wielu osób, wartość danych zapisanych na urządzeniu (komputer, telefon, tablet) jest nieporównywalnie większa niż wartość rynkowa samego urządzenia! Dotyczy to zarówno osób prywatnych, jak i firm. Dla części z nas „bezcenne” będą m.in. zdjęcia z  wakacji lub filmik z pierwszymi krokami pociechy; dla innych będzie to np. praca naukowa lub efekt kilkumiesięcznej pracy nad dużym projektem, zaś dla firm „bezcenne” mogą się okazać m.in. dane księgowo-kadrowe lub poufne dane klientów.

Niezależnie od sytuacji, która pozbawiła nas dostępu do ważnych dla nas danych, dzięki kopii zapasowej mamy pewność, że w krótkim czasie będziemy w stanie je odzyskać.

W jaki sposób tworzyć kopie zapasowe?

Przede wszystkim w sposób świadomy i wcześniej zaplanowany, wówczas niwelujemy ryzyko popełnienia błędów. Przy tworzeniu kopii zapasowych (z ang. backup) warto odnieść się do zasady 3-2-1, którą łatwo zapamiętać:

• 3 kopie ważnych dla nas danych;
• 2 kopie na różnych nośnikach danych – tak aby nie były podatne na te same zagrożenia; mogą to być dysk twardy urządzenia, chmura albo dysk zewnętrzny czy inny nośnik danych odpięty od głównego urządzenia;
• 1 kopia powinna znajdować się w innej lokalizacji tj. poza domem lub firmą.

Dzięki tej zasadzie przechowywane przez nas dane będę względem siebie niezależne np. w przypadku cyberataku na infrastrukturę albo np. pożaru lub włamania, mamy pewność, że nasze dane są mimo wszystko bezpieczne.

Od czego zacząć tworzyć dane zapasowe? Pytania, na które warto sobie odpowiedzieć:

• Które dane chcesz zachować?
• W jaki sposób i jak często będziesz tworzyć kopie zapasowe?
• W jakiej formie będziesz przechowywać dane?

Pamiętaj! Na nic się zda kopia zapasowa jeśli będzie zawierała uszkodzone pliki lub jeśli nie będziemy potrafili ich przywrócić. Dlatego ważne jest aby testować zarówno kopie zapasowe, jak i umiejętność ich przywrócenia.

Nigdy nie ma dobrego czasu na tworzenie kopii zapasowych! Stworzenie strategii działań, wyselekcjonowanie najważniejszych plików czy też finalnie utworzenie bezpiecznych kopii zgodnie z zasadą 3-2-1 prawdopodobnie przy pierwszym podejściu pochłonie dużo energii a przede wszystkim czasu. Być może znajdziemy także mnóstwo wymówek, by zaniechać działań omawianych powyżej, ale warto zadbać o bezpieczeństwo naszych danych, by w razie ich utraty nie stresować się i móc je odzyskać

Zanurzeni w cyfrowym świecie młodzi ludzie, nie wyobrażają sobie funkcjonowania bez stałego łącza z internetem. W okresie dorastania określają kim są i w jaki sposób chcą pokazywać się innym.

Smartfon stał się głównym dostarczycielem rozrywki, dostępu do kultury i centrum - tak ważnego dla młodych ludzi - życia społecznego. Śledzenie znajomych online jest równie ważne jak realne spotkania offline. Każdego dnia dzieci i nastolatki spędzają przed ekranem wiele godzin, nieustannie oceniając siebie przez pryzmat tego, co widzą na kontach obserwowanych osób.

Trudny czas, ważne decyzje

Młodzi zaczynają intensywnie korzystać z mediów społecznościowych w bardzo specyficznym, ważnym – i jednocześnie trudnym – okresie życia. Dorastanie to czas gwałtownych przemian, które wpływają praktycznie na każdą sferę ich funkcjonowania. To właśnie wtedy określają, co jest dla nich ważne, kim chcą być. Nastolatek pragnie być wyrazisty, oryginalny, a jednocześnie akceptowany przez rówieśników. To też czas, w którym gwałtowne zmiany emocji, bunt, odrzucanie tego, co proponują dorośli, trudność w dostrzeżeniu i wykorzystaniu swoich umiejętności są zupełnie normalne. Wiemy, że jest to niełatwy czas także dla Was – rodziców i opiekunów, których zadaniem jest wspierać dziecko, stawiać granice i pomagać w odnalezieniu się w nowym, „niedziecięcym” świecie – również online.

Intensywne korzystanie z portali społecznościowych może negatywnie wpływać na samopoczucie, samoocenę i psychiczny dobrostan młodych ludzi. W świecie, w którym status zyskuje się w bardzo wymierny sposób – opierając go na liczbie reakcji, komentarzy i udostępnień – niezwykle łatwo poczuć się nieważnym, niewidocznym, nielubianym i mało atrakcyjnym. A przecież na portale społecznościowe nasze dzieci zaglądają wielokrotnie, każdego dnia.

Bez pułapek

W jakie pułapki, zastawione przez twórców i innych użytkowników mediów społecznościowych, mogą wpaść Wasze dzieci? Przedstawiamy kilka z nich wraz ze sposobami ochrony:

Patrz na moje fantastyczne życie. Na obserwowanych profilach życie innych zawsze wygląda ciekawie i inspirująco, a prezentowane treści i zdjęcia wydają się być niezwykle atrakcyjne. Konta znajomych są jak filmowy zwiastun – pokazują najlepsze ujęcia. Codzienne życie przeciętnego nastolatka prawie zawsze w takim porównaniu wypada blado i nijako. Im więcej czasu poświęca na oglądanie tego typu treści, tym większe ryzyko spadku samooceny. Nastolatki same dostrzegły, że korzystanie z niektórych mediów społecznościowych ma negatywny wpływ na ich samopoczucie. W brytyjskim badaniu, zrealizowanym w 2017 r. przez Royal Society for Public Health , młodzież wskazała, że serwisy, które opierają się głównie na prezentowaniu wyidealizowanych zdjęć – przede wszystkim Instagram -  pogarszają ich samoocenę.

Co możecie zrobić? Pomóżcie dzieciom włączyć krytyczne myślenie. Rozmawiajcie o różnicy pomiędzy światem kreowanym na potrzeby mediów społecznościowych a rzeczywistością. Zachęcajcie do refleksji nad tym, w jaki inni  – być może oni również – dokonują selekcji zdjęć, które publikują w social mediach. Zazwyczaj są to najbardziej udane ujęcia, które prezentują jedynie wycinek rzeczywistości, np. świetną zabawę w gronie przyjaciół, a pomijają mniej fascynującą codzienność. Spróbujcie zachęcić dzieci do obserwowania tego, jakie emocje towarzyszą im w różnych sytuacjach w sieci. Na ile ich nastrój i samopoczucie zależne jest od pozytywnego odzewu w social mediach.

Co nie pomoże? Nie przekonujcie, że to dzieje się „tylko” online, więc nie ma większego znaczenia w realnym życiu. Dla młodych światy online i offline przenikają się wzajemnie i są postrzegane jako równie ważne. Emocje, które dziecko odczuwa w danej sytuacji są dla niego zawsze prawdziwe, niezależnie od tego, w którym świecie się pojawiły.

To, jaki naprawdę jestem nikomu się nie (s)podoba. Media społecznościowe zachęcają do uczestniczenia w konkursie, w którym za wszelką cenę staramy się przedstawić przed globalną publicznością z jak najlepszej strony. Czujemy się nieustająco obserwowani i porównywani, a jednocześnie zachęcani do intensywnego dzielenia się swoim życiem online. Wśród nastolatków – niepewnych siebie, dopiero budujących swoją tożsamość i bardzo wrażliwych na krytykę – lęk przed oceną może wywoływać przekonanie, że jedynie dostosowanie się do obowiązujących kanonów piękna i prezentowanie określonych zachowań sprawi, że zyskają akceptację. Jednym słowem – to, co autentyczne i zgodne ze sobą może stać się mniej istotne niż wizerunek sztucznie wykreowany na potrzeby życia online. Stawia to nastolatka w trudnej sytuacji, budując przekonanie, że jego rzeczywiste cechy, potrzeby czy odczucia nie są ważne i nikogo nie obchodzą. Wszechobecność zmodyfikowanych dzięki filtrom zdjęć wywiera presję „ulepszania” swojego wizerunku. To, jak prezentują się naturalnie, bez sztucznej modyfikacji, staje się nieakceptowalne i nieatrakcyjne. Podobne „modyfikacje” mogą wprowadzać w swoje emocje i odczucia – prezentując siebie bardzo jednostronnie w sieci. Może to być np. przekaz wyłącznie radosny i beztroski, albo wręcz przeciwnie, mroczny – w zależności od tego, co spotka się z pozytywnym odzewem z sieci.

Co możecie zrobić?

Pomóżcie dziecku wyrwać się z bańki, w której wszystko wydaje się być idealne. Poszukajcie razem innych kanonów piękna, profili, które nie są oparte o prezentowanie wyidealizowanego wizerunku. Znajdźcie takiego twórcę, który dzieli się nie tylko najlepszymi momentami z życia. Rozmawiajcie z dzieckiem o zmieniających się modach i trendach – to, co dziś jest superatrakcyjne, za kilka miesięcy odda pole nowej modzie. Podkreślajcie, że nie za wszystkimi trendami warto ślepo podążać. Pomóżcie dziecku świadomie budować swój wizerunek online – zastanówcie się, co jest dla niego ważne, czym chce się podzielić, co uważa za swoje zalety, czym się inspiruje. Autentyczność na dłuższą metę zawsze wygra. Zwróćcie uwagę na kwestię oversharingu, czyli nadmiernego dzielenia się informacjami o sobie w sieci. Uczulajcie dziecko na to, że nie każda informacja czy zdjęcie nadaje się do upublicznienia. To, co zamieszczają na portalach społecznościowych przestaje być ich własnością i może potencjalnie dotrzeć do dowolnej osoby – warto więc zachować rozwagę.

Co nie zadziała?

Nawet jeśli martwi Was to, jak media społecznościowe wpływają na Wasze dzieci nie zakazujcie  im korzystania z nich. Kontakty w sieci są ważnym elementem ich życia, a cyfrowe wykluczenie może być bardzo dotkliwe.

Nic nie potrafię, jestem nikim

W zalewie profili przebojowych mistrzów makijażu, kuchni, mody, gamingu nietrudno dojść do wniosku, że własne umiejętności są mało warte lub po prostu nieistniejące. Nie umiemy lekko i swobodnie opowiadać o sobie? Kolejny minus. Przecież dla osób które obserwuję to równie łatwe jak oddychanie. Widocznie to ze mną jest coś nie tak. Wasze dziecko, zanurzone w sieci, może łatwo stracić z oczu swoje zalety i kompetencje tylko dlatego, że nie wpisują się w główny nurt internetowej aktywności.

Co możecie zrobić?

Pomóżcie dziecku zobaczyć własne plusy – doceniajcie nie tylko jego osiągnięcia, ale też starania, jakie wkłada, aby osiągać swoje cele. Nastolatki bywają niecierpliwe – przypominajcie, że nie od razu Rzym zbudowano. A przy okazji to, że dziecko nie prezentuje swoich zainteresowań online nie oznacza, że są mniej ważne czy mało wartościowe. Zachęcajcie też do krytycznej oceny prezentowanych w sieci treści – nie każda popularność zbudowana jest na wartościowym przekazie. Skorzystajcie z doświadczenia młodych internetowych twórców i pokażcie dziecku, że za naprawdę wartościową treścią w sieci często stoją godziny niewidocznej, ciężkiej pracy – zbierania informacji, przygotowań, montowania filmików, kontaktu z obserwującymi. Zajrzyjcie do raportu „ Pozytywny internet i jego młodzi twórcy ” i sprawdźcie, co o działaniach w internecie mówią rówieśnicy Waszych dzieci – jak realnie wygląda ich praca, co przynosi satysfakcję, a co stanowi wyzwanie, z jakimi trudnościami mierzą się na co dzień. I dlaczego pierwszą lekcją, jaką wynieśli z sieci jest budowanie cierpliwości i odporności na krytykę. Z publikacji tej dowiecie się również, na co zwrócić uwagę i jak wspierać dzieci, jeśli zdecydują się prezentować swoją twórczość w internecie.

Czego robić nie warto?

Nie krytykujcie zainteresowań dziecka – nawet jeśli nie potraficie dostrzec w nich nic atrakcyjnego. Zamiast tego spróbujcie dowiedzieć się, co imponuje Waszym dzieciom, dlaczego akurat ten twórca przyciągnął ich uwagę.

Media społecznościowe dają nam szansę na podtrzymanie ważnych relacji i tworzą nieograniczone możliwości rozwoju. To fakt. Ale nie w każdej sytuacji będą dla nastolatka wspierającym medium. Pomóżcie mu zadbać o swój psychiczny dobrostan – i w sieci, i poza nią.